Srbija

Stari Ras - Kolevka Srpske Državnosti

Ras je najpoznatija utvrda u srednjevekovnoj Srbiji po kojoj je naziv Raška dobila Srbija Nemanjića.Taj termin je kasnije korišćen kao ekvivalent za termin Srbija odnosno Srbin(Rašanin),a danas se koristi za oblast koja obuhvata jugozapadne delove Srbije i severne delove Crne Gore i smatra se kolevkom srpske državnosti.Tačna lokacija Rasa nije poznata,ali se pretpostavlja da je to najverovatnije lokalitet Gradina u blizini Novog Pazara.

Ime Ras prvi put se spominje u srednjovekovnim izvorima; tačnije, u beleškama vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita koje se odnose na rat između Srbije i Bugarske krajem 9. veka, a značaj mu je dao i vizantijski hroničar iz 12. veka Jovan Kinema. Srpski izvori ga spominju samo jednom i to na početku 13. veka, na jednom od poslednjih listova Vukanovog jevanđelja.

O kompleksu Starog Rasa danas se dosta zna, jer su opsežna istraživanja otpočela 1972. godine, a trebaće još mnogo rada da se sazna sve što krije taj značajan spomenički kompleks koji je smešten na nekoliko lokaliteta grupisanih na relativno malom prostoru (okolina Novog Pazara). Jer, najstariji tragovi naselja datiraju još iz praistorije, iz poznog eolita (oko 2000 p.n.e.), prva zidana utvrđenja iz kasne antike (kraj 4. veka), prvi srednjovekovni grad je iz 9. veka, drugi iz 12. veka. U Rasu bila verovatno prva kovnica novca u srednjovekovnoj Srbiji, za koju je zaslužan kralj Radoslav i koja je od 1230. godine radila po ugledu na tradiciju vizantijskih careva iz dinastije Anđela koji su imali kovnicu u Solunu.

U drugoj polovini 12. veka nastupilo je najznačajnije razdoblje u istoriji Rasa kada je on postao glavno uporište središnje oblasti nove srpske države. Iz tog perioda je nađen arheološki materijal koji govori o tokovima života u okviru grada: grnčarija za svakrdnevnu upotrebu, delovi oružja od kostiju, kao i oruđa od drveta i gvožđa. Najzanimljivija su, svakako, svedočanstva o radu jednog zlatara, a to su mala posuda sa kapljicama zlata i kalup za livenje medaljona sa predstavom Bogorodice i Hrista. Pronađeno je i nekoliko žetona za igru „mice” i kamene kockice za igranje potpuno identične onim koje koristimo danas.

Stari Ras ima posebno značenje u tradiciji srpskog naroda: označavao je centar Srbije, središte i mesto iz kog je ponikla srednjovekovna srpska država, odatle je vladar sazivao srednjovekovne srpske državne sabore, iz njega je vladao veliki župan Stefan Nemanja, a tu su on i njegovi potomci imali svoje dvorove… Uostalom, po njemu je srednjovekovna država nazvana Raškom, a poreklo ovog imena trebalo bi potražiti u antičkom dardanskom naselju Arsa.

Stari Ras je još 1979. godine stavljen na listu svetske baštine.
Nekada su toj oblasti pripadali Gradac i Studenica, a danas se u okviru nje nalaze Sopoćani, Petrova crkva, Crna Reka, Đurđevi stupovi, Končul… Pre svega Sopoćani, jer je na svetskoj izložbi u Parizu 1961. godine freska „Uspenja Presvete Bogorodice”, iz ovog manastira, proglašena za najlepšu fresku čitavog srednjeg veka!

Osamnaest godina kasnije UNESKO je pod svoju zaštitu uzeo kulturno-istorijsku sredinu nazvavši je Pac sa Sopoćanima (1979), čime je čitav kompleks dobio ne samo status koji zaslužuje, već i tretman koji mu je neophodan. Međutim, godine 2003. lokalne vlasti (SDA Sulejmana Ugljanina) stavljaju van snage Odluku o proglašenju spomeničkog područja Starog Rasa za kulturno dobro (radi “narušavanja ambijentalne sredine”).

Rezultat toga je bio apel bratstva manastira da Sopoćanima, ali i celom zaštićenom području, preti opasnost da budu skinuti sa liste Uneska čime je taj značajan kompleks došao u opasnost da izgubi svoj teško stečeni status.
Uz obrazloženje da „grad mora da se širi”, lokalne vlasti su poništile sva dokumenta doneta na lokalnom i republičkom nivou, i odobrile „širenje” ugostiteljskih i drugih objekata namenjenih zabavi ili, u boljem slučaju, trgovini.